Dòng họ - chuyện dưới mái từ đường

Chủ nhật, 14/04/2019 10:00:55 | Gia đình
Ở nông thôn, quan hệ theo dòng họ là mối quan hệ có tính gắn kết rất cao. Tiếng nói của người đứng đầu dòng họ rất có trọng lượng đối với các gia đình, con em trong họ. Chính vì vậy, phát huy được vai trò của những người đứng đầu dòng họ thì đây cũng là một thuận lợi trong việc vận động nhân dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Nhất là vai trò của dòng họ trong việc vận động các gia đình, con em nêu cao ý thức phòng chống, tránh xa tệ nạn, nhất là tệ nạn ma túy.

Dòng họ -  chuyện dưới mái từ đường

Công tác khuyến học đang được nhiều dòng họ hưởng ứng.

1. Những năm cuối đời, ông Trần Văn Vịnh, trưởng nam một chi của họ Trần ở thôn Bái Dương, xã Nam Dương, Nam Trực (Nam Định) có một nỗi lo canh cánh trong lòng, đó là ngôi từ đường xây dựng từ mấy chục năm trước đã xuống cấp. Ông mong muốn trước khi mình qua đời ngôi từ đường được xây dựng lại.

Trước tết Kỷ Hợi vừa qua, tâm nguyện của ông Vịnh đã thành hiện thực khi ngôi từ đường đã được xây mới từ sự đồng thuận, đóng góp công của của con cháu trong họ. Cả chi họ, nhất là vị trưởng nam đều phấn khởi vì từ nay đã có nơi khang trang để thờ tổ tiên. Vui hơn, quá trình xây dựng, liên quan đến trách nhiệm đóng góp của nhiều người nhưng cả họ không có “điều ong tiếng ve”. Trò chuyện với chúng tôi trước ban thờ tổ tiên, ông trưởng nam nay đã ngoại bát tuần chia sẻ: “Đời tôi như thế là mãn nguyện!”. 

Anh Nguyễn Văn Thắng, chủ một doanh nghiệp ở TP Nam Định thì chia sẻ, dù bận rộn nhưng mỗi khi có “việc họ” hoặc anh em trong họ có “công to, việc lớn” anh đều cố gắng thu xếp thời gian để về tham gia. Ngày nghỉ, lễ tết anh cũng cố gắng thu xếp để đưa các con về thăm quê, thăm họ hàng. “Nếu không năng đưa các cháu về quê thì sợ mai này lớn lên, các cháu không biết gốc rễ mình ở đâu, ai là họ hàng của mình. Các cụ đã dạy “một giọt máu đào hơn ao nước lã”, “con chim có tổ, con người có tông”- anh Thắng chia sẻ. 

Những câu chuyện trên thêm một lần cho thấy dòng họ, mối quan hệ họ hàng luôn có vị trí quan trọng trong tâm thức, đời sống tình cảm của người Việt, xưa đã thế, nay cũng không thay đổi. Và, những giá trị cao đẹp của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên luôn được người Việt trân trọng, lưu truyền...

2. Thực tế cho thấy, ở nước ta có rất nhiều dòng họ nổi tiếng về bề dày lịch sử, truyền thống; về sự nền nếp, tôn ti trật tự; đặc biệt, xưa cũng như nay luôn có nhiều con em giỏi giang, thành đạt, có nhiều công trạng đóng góp cho quê hương, đất nước.

Đơn cử, xưa các dòng họ ở làng Hành Thiện (Xuân Hồng, Xuân Trường, Nam Định) đã sản sinh, nuôi dưỡng, giáo dục cho đất nước hàng trăm cử nhân, tiến sĩ, thám hoa, bảng nhãn. Thời hiện đại, hàng trăm con em các dòng họ ở Hành Thiện cũng trở thành giáo sư, tiến sĩ, nhà khoa học, tướng lĩnh, nhà chính trị, có nhiều công lao, đóng góp trên nhiều lĩnh vực...   

Trong việc xây dựng nông thôn mới hiện nay, nhiều dòng họ được xã hội ghi nhận có nhiều đóng góp. Rõ nhất là nhiều gia đình của các dòng họ đã tự nguyện góp, hiến đất phục vụ việc xây mới, nâng cấp các công trình hạ tầng phục vụ sản xuất, dân sinh. Nhiều dòng họ phát động, duy trì được các hoạt động rất thiết thực, ý nghĩa.

Trong ngôi từ đường dòng họ Vũ ở thôn Đỗ Xá (Điền Xá, Nam Trực, Nam Định), ông Vũ Trọng Nguyên, một người cao tuổi trong họ cho biết: Từ năm 1995, với mục đích động viên, hỗ trợ con em học hành, họ Vũ đã thành lập Ban khuyến học để thực hiện việc ý nghĩa này. Theo đó, từ nguồn đóng góp của các hộ gia đình, 25 năm qua, họ Vũ duy trì nền nếp: cứ vào dịp giỗ tổ 21/6 Âm lịch hằng năm con cháu xa gần lại tề tựu. Sau các nghi lễ tri ân, tưởng nhớ tổ tiên cả họ cùng thực hiện việc biểu dương, khen thưởng con em có thành tích trong học tập. Phần thưởng không nhiều, chỉ là mươi cuốn vở viết, một hai trăm ngàn nhưng theo ông Nguyên rất có ý nghĩa trong việc động viên con em trong họ học hành, phấn đấu; nhắc nhở các gia đình trong họ bên cạnh việc làm kinh tế phải quan tâm, chăm lo việc học hành của con em.

“Điều chúng tôi vui hơn cả là qua hoạt động khuyến học giúp anh em, con cháu trong họ đoàn kết, gắn bó với nhau hơn. Nền nếp gia phong, tôn ti trật tự, truyền thống trên kính dưới nhường của dòng họ được giữ vững” - ông Nguyên chia sẻ.

Ở nông thôn, quan hệ theo dòng họ là mối quan hệ có tính gắn kết rất cao. Tiếng nói của người đứng đầu dòng họ rất có trọng lượng đối với các gia đình, con em trong họ. Chính vì vậy, phát huy được vai trò của những người đứng đầu dòng họ thì đây cũng là một thuận lợi trong việc vận động nhân dân thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước. Nhất là vai trò của dòng họ trong việc vận động các gia đình, con em nêu cao ý thức phòng trống, tránh xa tệ nạn, nhất là tệ nạn ma túy...

3. Bên cạnh những mặt tích cực, xung quanh câu chuyện về các dòng họ hiện nay cũng có nhiều chuyện đáng bàn. Chuyện xây cất từ đường, mồ mả là một ví dụ. Đây được xem là nhu cầu tâm linh chính đáng của con em các dòng họ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy trong việc này nhiều dòng họ lại đang có tâm lý “ganh đua”. Theo đó, phải xây từ đường, mồ mả của dòng họ mình sao cho thật “hoành tráng”, để không bị “lép vế” với các họ khác. Hệ lụy của việc này là tạo tâm lý hơn thua giữa các dòng họ trong cùng một cộng đồng. Với những dòng họ con cháu còn khó khăn về kinh tế thì việc đóng góp tiền của cho việc này thực sự là một gánh nặng. Việc xây dựng mồ mả quá lớn còn gây lãng phí đất đai, hơn thế còn vi phạm quy định của pháp luật về quy mô, kích cỡ.  

Lâu nay trong xã hội cũng râm ran chuyện không ít những cán bộ, công chức lúc nào cũng kêu than lương thấp nhưng lại mang về quê cả trăm triệu, thậm chí cả tỷ đồng tiến cúng xây từ đường, mồ mả của dòng họ, khiến dư luận xã hội phải nghi ngờ, đặt câu hỏi tiền đó ở đâu ra, có phải do tham ô, tham nhũng mà có? Xã hội cũng rất ngạc nhiên khi thấy ở thời dân chủ, hiện đại nhưng trong nhiều cơ quan, tổ chức những người nắm giữ những chức danh chủ chốt có quan hệ anh em, họ hàng, khiến dư luận, báo chí nhiều lần đã phải thốt lên  là “cả họ làm quan”, không khác gì thời phong kiến. Câu chuyện “một đám ma cả huyện nghỉ việc” xuất hiện mới đây phần nào cho thấy thực tế này. Thật khó tin ở những cơ quan, địa phương có tình trạng “cả họ làm quan” mọi quyết sách đều đảm bảo tính dân chủ hay không có sự tư lợi!   

Quan niệm “một người làm quan cả họ được nhờ” cũng chưa bị triệt tiêu, thậm chí còn ngày càng phổ biến. Ở các vùng nông thôn không hiếm chuyện vào mỗi kỳ bầu cử lại có chuyện các dòng họ tập hợp các thành viên, thực hiện các “hoạt động ngầm” để tác động, lôi kéo, sao cho con em trong họ trúng cử được vào các cơ quan công, được nắm giữ những vị trí chủ chốt.

Ở chiều ngược lại, nhiều vị Bí thư, Chủ tịch, Giám đốc... cũng than rằng do các mối quan hệ họ hàng chằng chịt, “dây mơ, rễ má” khiến họ thật khó giữ được sự chí công, vô tư trong thực thi công vụ, nhất là những việc liên quan đến đất đai, việc làm, hỗ trợ, xử lý các vi phạm. Chủ tịch UBND một xã có lần than rằng ông thường lâm vào tình huống “được việc công thì mất lòng họ hàng, được lòng họ hàng thì vi phạm các quy định của việc công”.

Rồi nữa, không biết có phải để phô trương thanh thế, phục vụ các mục đích cá nhân hay không mà hiện nay nhiều dòng họ lập ra các ban liên lạc dòng họ, không chỉ ở cấp huyện, cấp tỉnh mà còn cả ở cấp... toàn quốc. Có ban bệ là có hoạt động, từ cúng bái, tế lễ đến xây nhà thờ, xây mộ, xuất bản sách. Đi liền là các hoạt động kêu gọi con em đóng góp, tài trợ, công đức. Trong khi đó, họ vốn được hiểu là tập hợp nhiều gia đình có cùng huyết thống, do cùng một người sinh ra. Thường những người đang sống cũng chỉ biết đến cụ tổ mấy đời là cùng. Những người có cùng tên họ do vậy chưa hẳn đã cùng huyết thống, do không phải cùng một người sinh ra.

Từ đó có thể thấy, việc ai đó, dòng họ nào đó công bố đã xác định được vị thủy tổ chung cho tất cả những người có cùng tên họ ở một huyện, một tỉnh và của cả nước, lấy đó làm cái cớ để thành lập ra các ban liên lạc các cấp, rồi tổ chức các hoạt động rầm rộ như đã đề cập được xem là việc làm không có cơ sở khoa học, không thực sự cần thiết vì không “ăn nhập” gì đến đặc tính huyết thống của dòng họ.  

Trần Duy Hưng

Tin cùng chuyên mục

Tin mới