Bình đẳng tranh tụng

Thứ năm, 04/01/2018 11:05:19 | Góc nhìn Đại đoàn kết
Việc Thông tư 01/2017/TT-TANDTC của TAND Tối cao có hiệu lực thi hành kể từ ngày 1/1/2018 đã mở ra một chương mới trong tiến trình cải cách tư pháp của Nhà nước. Theo đó, việc bố trí phòng xử án giờ đây phải tuân thủ nguyên tắc thể hiện rõ vị trí, vai trò trung tâm của HĐXX, bảo đảm quyền bình đẳng trước toà của mọi người, bảo đảm tranh tụng trong xét xử, quyền bào chữa của bị cáo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự. Vậy là nguyên tắc nêu cao vai trò tranh tụng để làm rõ bản chất vụ á

Trước đây, vị trí ngồi của các luật sư tham gia bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, đương sự tại tòa bao giờ cũng thấp hơn vị trí ngồi của đại diện VKS giữ quyền công tố và kiểm sát xét xử một bậc. Xét về hình thức thì đó chỉ là vị trí ngồi, nhưng sâu xa hơn người ta luôn ngầm hiểu rằng vai trò bào chữa của các luật sư chưa được xem trọng, nguyên tắc tranh tụng bình đẳng chưa thật sự được đảm bảo. Nay với quy định mới những người gỡ tội đã được bố trí ngồi ngang hàng với người buộc tội. Điều đó hứa hẹn việc tranh tụng bình đẳng, lập luận và lý lẽ của các luật sư cũng có giá trị tương đương với lời buộc tội của cơ quan công tố.

Theo quy định tại Phụ lục số 01 của Thông tư 01, trong phòng xử án sẽ phân làm 2 cấp (trừ phòng xử án và giải quyết các vụ việcgia đình và người chưa thành niên thuộc thẩm quyền của tòa), HĐXX, Hội đồng giải quyết việc dân sự, phá sản, thẩm phán chủ tọa phiên tòa, chủ trì phiên họp được bố trí ở cao nhất; dưới một cấp là vị trí của những người tiến hành tố tụng khác, người tham gia tố tụng và người tham dự phiên tòa, phiên họp.

Cụ thể, vị trí của thư ký phiên tòa được bố trí quay lưng vào HĐXX, hoặc thẩm phán chủ tọa phiên tòa (nếu là tòa rút gọn); tiếp đó là vị trí của đại diện VKS và người bào chữa, người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị hại, đương sự được bố trí đối diện với nhau; tiếp đó là bị cáo, cảnh sát bảo vệ, những người tham gia tố tụng khác và phóng viên, nhà báo (nếu có).

Dư luận xã hội đánh giá cao việc thống nhất bố trí chỗ ngồi của công tố viên, kiểm sát viên và luật sư, người bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, đương sự, người bị hại... ngang nhau, thể hiện sự bình đẳng giữa các bên, qua đó góp phần bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong xét xử đã được hiến định. Có ý kiến luật sư cho rằng, chưa biết thực chất như thế nào, song về mặt hình thức đã thể hiện quyền bình đẳng trước tòa, giữa luật sư và đại diện VKS, cũng như nguyên tắc bình đẳng trong tranh tụng. Đây được đánh giá là bước tiến đáng kể trong nỗ lực cải cách tư pháp của Nhà nước, đảm bảo không làm oan, sai người vô tội nhưng cũng không để lọt tội phạm.

Song, việc đảm bảo làm rõ bản chất vụ án, tránh oan, sai và bỏ lọt tội phạm không chỉ dựa trên cơ sở bố trí vị trí ngồi bình đẳng giữa những người tiến hành tố tụng và tham gia tố tụng, mà còn đòi hỏi tinh thần thượng tôn pháp luật, coi trọng chứng cứ khách quan, lập luận, lý lẽ của các bên, cả bên buộc tội và bên gỡ tội. Điều quan trọng ở đây là người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng phải thực hiện và được thực hiện đúng vai trò, chức năng, nhiệm vụ của mình trong một phiên xét xử, nếu không mô hình phòng xử án mới cũng chỉ là hình thức tượng trưng. Một số luật sư không ngần ngại đặt thẳng vấn đề: Dù người bào chữa đã được ngồi ngang hàng với đại diện VKS, nhưng nếu lý lẽ và lập luận của họ không được coi trọng thì nguyên tắc tranh tụng trước toà cũng không được đảm bảo, quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, đương sự... vẫn sẽ bị xâm hại.

Đương nhiên đó chỉ là sự “lo xa” của một số luật sư. Trong tiến trình cải cách tư pháp, bắt đầu bằng việc hiến định nguyên tắc tranh tụng tại tòa nhằm làm rõ bản chất vụ án, sự thật khách quan, với mục tiêu không gây oan, sai cho công dân nhưng cũng không bỏ lọt tội phạm, thì lẽ tất nhiên là lý lẽ, lập luận của luật sư, người bào chữa sẽ được coi trọng, nếu nó đảm bảo đúng các quy định của pháp luật, bởi không ai có thể dùng quyền lực để lấn át chân lý. Và với việc đổi mới hình thức tổ chức phiên tòa theo hướng bố trí vị trí chỗ ngồi của bên buộc tội và bên gỡ tội ngang nhau không chỉ thể hiện sự bình đẳng giữa các bên, mà còn tạo tâm lý thuận lợi cho luật sư, người bào chữa khi tranh tụng bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bị cáo, đương sự, bị hại...

Việc Thông tư 01 của TAND Tối cao có hiệu lực thi hành bước đầu tạo niềm tin cho dư luận xã hội, đặc biệt là giới luật sư, bị cáo, đương sự và bị hại trong việc tranh tụng bình đẳng, thẳng thắn để làm rõ sự thật khách quan của vụ án dù là hình sự, dân sự hay hành chính. Tất nhiên, để đảm bảo bản chất vụ án được sáng tỏ thì không chỉ dựa vào việc luật sư được ngồi ngang với đại diện VKS, mà điều quan trọng là nguyên tắc tranh tụng phải được coi trọng thực chất chứ không phải là hình thức, “án bỏ túi” phải được triệt tiêu, luật sư và những người tham gia tố tụng phải được HĐXX cũng như cơ quan công tố tôn trọng. Nguyên tắc bình đẳng tranh tụng là một yếu tố tiên quyết để đảm bảo phán quyết của tòa là công minh và không có sự sai lệch.

Lê Anh Đức