Độc đáo tính tẩu

Thứ Tư, 09/08/2017 08:40:00 | DÂN TỘC
Nhạc cụ của đồng bào các dân tộc thiểu số Việt Nam rất phong phú. Trong đó cây tính tẩu là nhạc cụ phổ biến của người Thái, người Tày, người Nùng... Đặc biệt, trong hát Then không thể thiếu cây tính tẩu.

Biểu diễn tính tẩu.

1. Tính tẩu còn gọi là đàn tính hay đàn tẩu, là nhạc cụ họ dây, chi gảy. Trong tiếng Thái, “tính” có nghĩa là “đàn”, còn “tẩu” là bầu (quả bầu). Như vậy, tính tẩu có nghĩa là đàn bầu. Tuy vậy, để tránh nhầm lẫn với loại đàn bầu của người miền xuôi, người ta gọi tính tẩu là đàn tính nhưng nếu dịch ra “đàn đàn” thì sai. Do đó chỉ cần hiểu đàn tính là cách gọi tắt của đàn tính tẩu.

Bà con dân tộc Thái ở Tây Bắc thường dùng tính tẩu để độc tấu, đệm cho các điệu múa, điệu xòe. Cây đàn tính không thể thiếu được trong những ngày lễ hội, những ngày vui của người Thái. Đặc biệt, trong hát Then, không có đàn tính thì hát then không thể ngân vang, lời ca không thể dịu ngọt, tha thiết…

Các nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc thiểu số đã chỉ ra, một số địa phương làm đàn tính 3 dây, cá biệt có người làm đàn tính 12 dây. Còn trên địa bàn tỉnh Lai Châu, đàn tính chủ yếu được làm 2 dây. Cây đàn tính gồm các bộ phận: Bát tính, cần tính, hon tính, má láng tính, tép tính, mạ tính, má pố tính, dây tính.

Để làm được một cây đàn tính có âm thanh hay thì người làm đàn phải có kỹ thuật cao và am hiểu về âm nhạc. Bát tính là phần quả bầu, đây là một trong những phần quan trọng để cây đàn có được âm thanh hay.

Ông Hoàng Văn Sâm - bản Nà Củng (xã Mường So, huyện Phong Thổ, Lai Châu) cho biết, người Thái ở bản Nà Củng thường tự trồng bầu để làm bát tính. Quả bầu được để già phơi khô và khoét bỏ ruột để làm bát tính. Cần tính được làm bằng gỗ nhẹ, không vênh.

Hon tính (là phần cong ở cuối cần tính) được người thợ gọt một cách khéo léo để làm tạo sự mềm mại cho cây đàn. Khi làm khe tính phải chú ý khoét, đục cho khéo để khỏi bị vỡ. Theo ông Sâm, người làm đàn tính giỏi là má pố tính không cần khoét đến 7 lỗ âm thanh vẫn hay. Sau khi làm xong, người làm phải thử xem âm thanh có vang, có được như ý không, chỉnh sửa để cây đàn có âm thanh hay.

Với những yêu cầu tương đối khắt khe khi làm tính tẩu nên đến nay, số người có thể làm cây đàn này ở các tỉnh như Lào Cai, Lai Châu, Sơn La, Cao Bằng không còn nhiều. Một số địa phương đã tích cực mở những lớp truyền dạy làm tính tẩu, với mong muốn gìn giữ và phát huy những giá trị của loại nhạc cụ độc đáo này.

2. Dân tộc Thái coi tính tẩu là nhạc cụ chính, dùng để độc tấu, đệm hát và chơi giai điệu múa. Các chàng trai người Thái vừa gảy tính tẩu vừa múa bằng nhạc cụ này. Khi đệm hát, tính tẩu thường chơi giai điệu của lời ca. Trong nhạc múa tính tẩu có những bài bản riêng.

Các nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc cũng chỉ ra, về âm vực, tính tẩu có thể đạt tới 3 quãng tám. Tuy nhiên người diễn chỉ sử dụng những âm trong vòng 2 quãng tám và một vài âm hơn nữa. Tính tẩu có âm sắc êm dịu, thanh thoát…

Theo cách đánh đàn xưa, người diễn không dùng que gảy mà chỉ gảy bằng ngón tay trỏ của tay phải. Ngón cái và giữa giữ cần đàn ở nơi gần sát bầu đàn. Ngón trỏ gảy xuống và hất lên luân phiên khi chơi giai điệu nhanh.

Còn nếu giai điệu chậm thì ngón trỏ chỉ khảy xuống. Kỹ thuật tay phải gồm có ngón vê, ngón phi và đánh âm nền… Riêng về tay trái gồm có các thế bấm như ngón rung, ngón vuốt, ngón vê, ngón phi, ngón luyến và âm bội.

Trong quá trình chơi đàn, nhiều người đã tìm cách chỉnh sửa cây tính tẩu. Có người thể nghiệm cải tiến đàn tính tẩu bằng cách lắp thêm dây vào cần đàn (khoảng 4, 5 dây). Lại có người dùng que gảy thay đầu ngón tay. Một số người khác thay gỗ để làm bầu đàn…

Tuy nhiên, những cách cải tiến này đều không thành công, khi thì âm thanh phát ra đanh và khô không đẹp như bầu đàn quả bầu khô; hoặc khi làm cần đàn và bầu đàn lớn hơn khiến ngón bấm khó chính xác…

Quang Phong

Tin cùng chuyên mục

Tin mới