Về Mường Khói

Thứ Ba, 05/09/2017 09:00:00 | DÂN TỘC
Sương bảng lảng trên Phố Re của xã Ân Nghĩa, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình. Phố chính là đường làng, nằm trên một miền đất rộng bằng phẳng, nằm ở ngã ba đường Hồ Chí Minh và con lộ số 12b; hướng đi Ninh Bình, Thanh Hóa và ngược lên thành phố Hòa Bình.

Đi chợ Re nghe chuyện tình

Tôi chen vào chợ Re không dễ vì con đường đi khá nhỏ, lại đúng phiên chợ vào thứ bảy, người đi lại như mắc cửi. Mấy bà người Mường hút thuốc lào phả khói mù mịt làm con đường càng chật chội hơn. Một người đàn ông  cắp nách chú lợn nhỏ. Chú lợn con khua 4 chân và rít i ỉ. Trong khi đó, mấy cô học sinh ngồi ăn ốc luộc cứ chóp chép miệng, xuýt xoa vì nước chấm chua cay làm chảy nước mắt… Tôi đi trong làn sương bay hay khói thuốc lào ngân ngấn lượn lờ mùi thơm. Có cô gái tập hút thuốc lào theo mẹ bất ngờ lăn ra ngủ vì bị say. Nhiều xe rau và gà vịt phải đi vòng ngả đường dưới để vào chợ. Người của mấy xã quanh vùng Mường Khói đổ về ngày một đông và rao bán hàng tập nập như ngày vào hội. 

Người dân Mường ở Ân Nghĩa đi chợ thường bán hàng của mình, sau đó mới đi mua món đồ gì đó cần thiết, nên ai cũng khoác trên vai những chiếc túi hàng. Nào nấm hương, nào măng, nào bó lạt mềm màu đỏ để gói bánh, hoặc lồng gà, lồng chim… Có người còn dắt chó như đi dao quanh chợ xem có ai mua…

Chợ Re xã Ân Nghĩa sầm uất nhất trong 4 xã quanh vùng. Xã được coi là trung tâm, bởi nằm dọc men theo đường Hồ Chí Minh gần chục cây số và có con lộ 12b vắt ngang. Một phần xã nằm dưới chân khu rừng quốc gia Cúc Phương, nơi có hàng chục con suối chảy vào sông Bưởi chạy qua xã, tạo nên một miền sơn cước trù phú của người Mường sinh sống hàng trăm năm qua. Đây chính là một phần của xứ “Mường Vang” quen thuộc với câu ví “Cơm Mường Vó. Ló Mường Vang”. Nghĩa là “Cơm Mường Vó, lúa Mường Vang”. Bởi xứ “Mường Vang”, nằm trọn trong huyện Lạc Sơn ngày nay, nổi tiếng với những cánh đồng lúa ngon, gạo thơm. “Mường Vang” còn có nhiều nghệ nhân giỏi nghề đan lát, thêu thùa và cắt may trang phục dân tộc. Chợ Re nằm trên trục đường 12b, nên nói như người Mường ví, nó như chợ của tình yêu giữa Nàng Nga và chàng Hai Mối vậy. 

Tôi đang mơ màng với sắc mầu rực rỡ trong dãy chợ vải và khăn áo Mường thì có mấy cô gái kéo nhau về phía cuối chợ. Hàng chục bạn trẻ bu quanh một bà già ôm chiếc điếu cầy to và dài đến cả thước vậy. Một chiếc điếu cầy khổng lồ mà tôi chưa từng thấy. Tôi tò mò bước đến. Bà  gày nhom và có chiếc răng vàng đã xỉn vì ám khói thuốc. Vừa dứt cơn ho, bà vuốt mớ tóc dài lên đỉnh đầu rồi hát tiếp.

Họ nói bao giờ say thuốc lào bà cũng nhớ lại mọi điều từ xa xưa. Nhất là những bài hát giao duyên của một thời con gái. Giọng bà khê đặc với âm sắc trầm khàn càng làm cho câu chuyện có không khí liêu trai đến kỳ thú. Tôi bị hút theo giọng hát của bà. Mỗi lời ca về tình yêu của bà nhớ lại thời son trẻ làm ấm lòng người.

Ra khỏi chợ mà những câu thơ vẫn ám ảnh tôi: “Lòng anh chết đi sống lại nhiều lần. Bởi anh thấy khách mường ngoài. Đem lễ vật đến hỏi em yêu. Khách đến hỏi, bố mẹ em ưng gả. Khách đến nhà, bố mẹ em nhận lời…”. Cứ thế, câu chuyện đeo đuổi  trong tâm trí tôi ra đến giữa phố Re. Bất ngờ tôi dừng chân trước những cây đa lớn ngay giữa phố. Đó là những cây đa ghi dấu ấn lịch sử hào hùng của Mường Khói xã Ân Nghĩa, cho đến nay chẳng thể ai quên.

Chiến khu xưa

Phố Re không chỉ nổi danh bởi những phiên chợ đông đúc mà còn được ghi danh trong lịch sử cách mạng, với 3 cây đa cổ thụ đã làm nên di tích của một chiến khu cách mạng: Mường Khói. Xưa nơi đây là trung tâm của mấy xã quanh vùng có rừng núi hiểm trở, được lực lượng cách mạng xây dựng căn cứ đầu tiên cho tỉnh Hòa Bình. Chiến khu Mường Khói có vị chí chiến lược thuộc hệ thống của khu vực của 3 tỉnh Hòa Bình- Ninh Bình-Thanh Hóa. Chính cây đa đầu phố là nơi đã treo lá cờ đỏ sao vàng lớn, thể hiện khí thế cách mạng sục sôi của người dân Mường, tham gia cướp chính quyền ngày đó. 

Mường Khói là vùng đất cổ đã được nhắc đến trong trường ca “Đẻ đất đẻ nước”. Mường Khói bao gồm 2 xã Hoài Ân và Hiếu Nghĩa, nay hợp lại lấy tên Ân Nghĩa. Phố Re được hình thành vì chính di tích lịch sử của 3 cây đa. Anh Bùi Văn Khen, cán bộ văn hóa xã Ân Nghĩa nhớ lại lời ông bà từng kể, một quan lang của Mường Khói là ông Quách Hy, từ năm 1936 đã có ý thức tham gia cách mạng muốn đánh đổ giặc Pháp xâm lược nước ta. Chuyển ghi lại năm 1941, quan lang Hy đã bố trí cho một xứ ủy Bắc kỳ là đồng chí Phan Bổng ở ngay trong nhà mình nương náu; với danh nghĩa là giáo học dạy cho các con cháu, che mắt giặc Pháp để dễ bề hoạt động, tuyên truyền cách mạng. Sau đó, các đồng chí lãnh đạo khác như tướng Vương Thừa Vũ cùng các cán bộ nòng cốt của xứ ủy Bắc kỳ cùng với nhiều tỉnh ủy viên của Sơn La, Hòa Bình, Hà Nam, Hà Đông, Sơn Tây, Nam Định, Hà Nội đều về đây tổ chức các lớp tập huấn, chuẩn bị cho ngày cướp chính quyền. Vào dịp này, quan lang Quách Hy còn được gặp chủ tịch Hồ Chí Minh tại chiến khu cách mạng. Ông đã giác ngộ cho con cháu tham gia cách mạng, cùng đồng bào đánh đuổi bọn cướp nước, giành lại độc lập tự do.

Đến ngày Cách mạng tháng Tám, chính con trai quan lang Quách Hy là ông Quách Đức Rưỡng đã tích cực tham gia chiến đấu, chỉ huy trung đội tự vệ cứu quốc đầu tiên của địa phương. Sau ngày 19/8/1945, cách mạng cướp chính quyền thành công ở Hà Nội, thì ngay từ mờ sáng ngày 20/8/1945, đội tự vệ chiến đấu và quần chúng từ Mường Khói tiến về Vụ Bản, trung tâm huyện Lạc Sơn phối hợp với các lực lượng khác tiến hành khởi nghĩa, cướp chính quyền, bắt viên tri châu giao nộp toàn bộ sổ sách và ấn chiện cho Việt Minh. Chính quyền cách mạng đầu tiên được thành lập tại Lạc Sơn có sự đóng góp tích cực của quân dân Mường Khói. Từ đó, dẫn tới chiến thắng, cướp chính quyền ở tỉnh Hòa Bình vào ngày 23/8/1945…

Tôi bước vào nhà di tích của chiến khu Mường Khói trên phố Re với nhiều cảm xúc khác lạ, khi nhìn thấy những dấu tích được ghi lại trên những chiếc gậy, dao mác của thời kỳ đánh giặc Pháp. Cùng với trang lịch sử Mường Khói với cách mạng tháng Tám, còn có sự đóng góp tích cực của quan lang Quách Hy. Sau này ông còn có nhiều đóng góp khi ở những cương vị khác nhau. Đầu tiên là Phó Chủ tịch Cách mạng Châu Lạc Sơn. Sau đó làm Phó Chủ tịch UBND cách mạng tỉnh Hòa Bình. Rồi được bầu làm Chủ tịch MTTQ tỉnh Hòa Bình…

Những cây đa giờ đây vẫn xanh tốt tuy gốc cây sần sùi với những núm gỗ nhú lên mầu thời gian già cỗi. Con phố nghiêng nghiêng trên sườn đồi tấp nập người thập phương mua bán. Tôi đi dọc phố Re có cảm giác mình đang dạo trên con đường lịch sử của chiến khu Mường Khói một thuở...

Chung Tử

Tin cùng chuyên mục

Tin mới