Con quấn, con quít, con trong, con ngoài

Chủ nhật, 04/03/2018 14:58:43 | Tinh Hoa Việt
Trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam có những câu tưởng chừng rất đơn giản, tuy thô sơ, mộc mạc nhưng lại có giá trị tượng trưng, tượng thanh, tượng hình rất sâu sắc. Để tả một đôi bạn thân thiết bên nhau, quấn quít ngày đêm chẳng muốn rời xa, câu ca dao viết: “Đôi ta như thể con ong/ Con quấn, con quít, con trong, con ngoài”.

Con quấn, con quít, con trong, con ngoài

Câu ca dao này mang tính tượng trưng vì đôi bạn này có thể là đôi trai gái đang yêu nhau, cũng có thể là đôi bạn chăn trâu, cắt cỏ cùng nhau lớn lên ở miền quê nghèo. Lại cũng có thể là đôi bạn tri kỷ, tâm giao ở ngoài đời, cùng cơ quan, cùng đơn vị công tác ...

Câu ca dao này mang tính tượng thanh vì ai đọc cũng thấy đàn ong ríu rít, xôn xao, rì rào mà trong đàn ong đó có 2 con đặc biệt quấn quít bên nhau.

Câu ca dao này mang tính tượng hình vì ai đọc cũng hình dung ra trước mắt mình hình ảnh của đàn ong bay lên, bay xuống, bay xa, bay gần, xà vào vườn hoa hút mật, bay qua bay lại quanh tổ ong.

Trong cuộc sống bình thường hàng ngày, ta cũng bắt gặp nhiều tình cảm thương mến, ríu rít bên nhau như thế qua văn chương, chữ nghĩa từ Đông sang Tây, những danh ngôn nói về tình yêu, tình bạn chân thành cảm mến.

Aristote vĩ đại (năm 384 – 322 trước Công nguyên) đã có một xác định rất hay về tình bạn chân chính, tình bạn mặn nồng, tình bạn keo sơn, tình bạn thủy chung khi ông viết: “Tình bạn là một tâm hồn ở trong hai cơ thể, một cơ thể chứa đựng hai tâm hồn” (L'amitié: une âme qui habite deux corps, un corps qui abrite deux âmes).

Nếu tình bạn này mà tiến tới, mà trở thành tình yêu đôi lứa thì chắc chắn mãi bền chặt, mãi chung thủy sắt son. Từ đó suy ra: Tình yêu dựa trên tình bạn là đẹp đẽ nhất, vì đó là mối tình đã được thử thách, đã có độ bền, đã có độ lùi đáng tin cậy, vì nó đã được kiểm nghiệm. Hai người bạn có cùng chung sở thích, cùng chung chí hướng mà trở thành vợ chồng thì sẽ giúp đỡ nhau phát huy được nghề nghiệp, được sở trường suốt đời. Họ sẽ dễ dàng vượt qua được những khó khăn trên đường đời hơn là những cặp đôi mà mỗi người có một sở thích khác nhau, mỗi người luôn muốn theo đuổi “khoảng trời riêng” của mình.

Chả thế mà triết gia người Ý – Alexandre Manzoni (1788 – 1873) đã tổng kết: “Một trong những sung sướng lớn lao nhất ở đời này là tình bạn, và một trong những sung sướng của tình bạn là có người để ký thác một điều thầm kín” (Un des plus grands bonheurs de cette vie, c'est l'amitié; et l'un des bonheurs de l'amitié, c'est d'avoir ā qui confier un secret).

Vậy ở trên đời mấy ai đã có được cái sung sướng, cái may mắn, cái hạnh phúc để có những người bạn tâm giao như Manzoni đã mô tả. Và đến đây ta chợt hiểu ra rằng, tình bạn phải được mở rộng ra mọi mối quan hệ, tình bạn là cơ sở để gắn kết nhiều mối quan hệ. Người mẹ phải là người bạn của cô con gái, để mọi biến đổi tâm sinh lý buổi đầu đời của cô thiếu nữ như có kinh nguyệt lần đầu, có mối tình đầu với ai đó đều thổ lộ, chia sẻ với mẹ. Người mẹ sẽ giúp cô gái mới lớn nhận thức được vấn đề nhờ kinh nghiệm sống của bà, tránh cho cô những sai lầm không đáng có, những sa cơ lỡ vận đáng tiếc buổi đầu còn non nớt. Người thầy giáo phải là người bạn của người học trò để người học trò đủ tin cậy gửi gắm, chia sẻ những thầm kín mà chưa chắc đã thổ lộ cho cha mẹ biết. Người thủ trưởng phải là người bạn của người cộng tác với mình.

Chỉ có tình thương mến, tin cậy, thẳng thắn mới xóa bỏ được ranh giới cấp trên, cấp dưới, mới có thể lắng nghe mọi tâm tư suy nghĩ thật từ hai phía. Đây sẽ là cơ sở vững chắc nhất cho công việc, cho đời sống của mỗi chúng ta. Trong chiến tranh, gặp lúc hiểm nguy, người chiến sỹ sẵn sàng lấy thân mình đỡ đạn để cứu người chỉ huy, vì anh hiểu rằng nếu người chỉ huy còn sống, ông sẽ lãnh đạo đơn vị tiến lên giành chiến thắng và trả thù cho anh. Sự hy sinh của anh là cần thiết cho sự nghiệp chung, sự hy sinh của anh là tấm lòng báo đáp ơn tri ngộ mà người chỉ huy đã giành cho anh từ trước đến nay. Chao ôi, nghĩa tình cao quý giữa hai con người bên nhau trong khi hoạn nạn.

Chả thế mà Pythagore (khoảng năm 580 đến 500 trước Công nguyên) là nhà khoa học cổ đại để lại nhiều dấu ấn nhất cho loài người, đã phải thốt lên: “Khi tôi gần người bạn tâm giao, tôi không lẻ loi và hai chúng tôi chỉ là một” (Quand je suis avec mon ami, je ne suis pas seul, et nous ne sommes pas deux). Ở đây ngôn ngữ toán học đã hoán đổi kỳ diệu mà chỉ có Pythagore mới dám phát biểu, bởi vì lúc đó không phải là một người, cũng không phải là hai người, thì có nghĩa là Triết học và Toán học chỉ còn là một. Rõ ràng hai người bạn bên nhau, tức là 1 + 1, mà kết quả lại không phải 2 người, cũng không phải là 1 người, thì chỉ còn là sự kỳ diệu của tình bạn chân thành và cảm mến.

Ở trên ta đã thấy rõ tầm quan trọng và những lợi ích khi có một tình bạn chân chính. Tuy nhiên trong cuộc sống va chạm hàng ngày, tìm được người bạn tốt không phải dễ. Tự ta phải phấn đấu, tu dưỡng để trở thành người tốt, người lương thiện mới hy vọng tìm được những người bạn tốt, người thầy tốt, người đồng nghiệp tốt, người cấp dưới tốt. Cần chú ý tham khảo những danh ngôn sau đây:

Danh ngôn từ nước Ý cổ đại: “Trong cảnh nghèo mới biết những ai là bạn ta” (Nguyên văn tiếng Ý: Al bisogno si conosce un amico). Phải hết sức tôn trọng câu danh ngôn này, vì nó là chìa khóa để mở ra cánh cửa tình bạn, nó là chiếc đũa thần để phát hiện ra chất độc trong đĩa thức ăn mang tên tình bạn. Ai thuộc lòng câu danh ngôn này sẽ gặp được nhiều may mắn trong cuộc đời. Marcus Tullius Cicero – nhà triết học vĩ đại người Ý (năm 106 – 43 trước Công nguyên) đã khẳng định: “Nếu không có tình bằng hữu thì thử hỏi đời bạn còn có thi vị gì nữa” (What sweetnees is left in life if you take away friendship). Thật quá đúng, quá chuẩn, còn gì phải bình luận nữa. Không có bạn bè, đời ta làm gì được sung sướng trong cảnh nhộn nhịp, chan hòa trong bức tranh “con quấn, con quít, con trong, con ngoài”.

Tuy vậy, muốn duy trì được tình bạn bè bằng hữu tốt đẹp được lâu dài, bền vững cũng cần chú trọng những lời chỉ bảo sau: Jean de La Bruyère (1645 – 1696) đã dặn dò tỉ mỉ: “Trong đạo bạn bè, nếu không biết dung thứ cho nhau những khuyết điểm nhỏ thì sự giao du khó được lâu bền” (L'on ne peut aller loin dans l'amitié si l'on n'est pas disposé à se pardonner les uns aux autres les petits défauts). Trong ca dao Việt Nam cũng nhắc nhở “làm bạn thiệt mình” thì mới lâu mới bền được. Trong quan hệ bạn bè, khen chê cũng nên thận trọng, vì ai cũng có lòng tự ái, sự sĩ diện, nên có khi tan vỡ mối quan hệ bao nhiêu năm tháng mới xây dựng được, nay chỉ vì một câu nói vụng về, không đúng lúc, nhỡ miệng thiếu suy nghĩ có phải uổng phí không? Thành ra triết gia cổ đại Publilius Syrus (Thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên) đã cảnh báo: “Trách bạn thì nên kín đáo, khen bạn thì nên công khai” (Reprove your friends in secrets, praise them openly).

Lại đến khi ta mất đi người bạn cũ mà trong lòng rất muốn tìm một người bạn mới để kết thân thì lại càng phải thận trọng, suy nghĩ, đắn đo. Đừng có vội vàng. Đừng có hấp tấp. Đừng có nhanh chóng xúc động. Phải biết che đậy những tình cảm bồng bột trong lòng. Phải biết nén lại những thăng hoa chợt đến, ào ạt trong lòng. Nhà triết học người Mỹ - ông Benjamin Franklin (1706 – 1790) đã dặn rất kỹ, rất cụ thể: “Khi chọn bạn hãy thận trọng, từ từ, nhưng khi muốn thay bạn lại càng phải thận trọng, phải từ từ hơn” (Be slow in choosing a friend, slower in changing). Quý hóa thay lời căn dặn của người xưa đã làm người hậu sinh chúng ta mở to mắt mà nhìn đời, vểnh tai thận trọng mà lắng nghe khi tìm và đổi bạn. Với người bạn đời, người bạn trăm năm cũng thế, đừng vội vàng đi đến hôn nhân mà chưa suy nghĩ kỹ. Nếu chẳng may đổ vỡ “Tập 1” rồi, xin hết sức thận trọng khi chọn “Tập 2”. Chớ để rồi lại phải tìm “Tập 3”, “Tập 4” thì vừa vặn hết đời !

Trong khi chọn bạn, nên nhớ đến tổng kết của Khổng Tử (năm 551 – 479 trước Công nguyên): “Có 3 loại bằng hữu có ích: Người ngay thẳng, người rộng lượng và người hiểu biết. Có 3 loại bằng hữu có hại: Người thủ đoạn, người khoe khoang và người nịnh hót”. Chao ôi, việc ở đời, nói thì dễ, thực hành thì khó. Có khi nghe người nịnh hót ta lại thấy vui lòng, thấy phấn khởi, nhận ngay là người tốt. Có khi gặp người ngay thẳng ta lại thấy mất lòng, khó chịu, lại muốn xa lánh người ta. Thế mới khó. Thế mới đòi hỏi việc kết bạn lắm công phu, lắm sức lực, lắm thời gian. Nên chú ý rằng: Người đời đánh giá bạn qua những người mà bạn kết thân, bạn giao du. Nói vắn tắt là: “Trâu lại tìm trâu, ngựa lại tìm ngựa” (Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã). Vì thế phải rất thận trọng khi kết bạn. Nhà văn vĩ đại Tây Ban Nha – Miguel Cervantès (1547 – 1616) đã nói một câu bất hủ: “Hãy nói cho ta biết những ai là bạn ngươi, ta sẽ cho ngươi biết : ngươi là hạng người nào” (Nguyên văn tiếng Tây Ban Nha: Dime con quien tu andas voy a decirte quien tu eres). 

Trần Hữu Thăng

Tin cùng chuyên mục

Tin mới