Đi, như một 'phẩm chất' qua hai cuốn tiểu thuyết Mỹ

09:40:47 05/09/2019 | Tinh Hoa Việt
Có lần nào đó, tôi bất chợt bắt gặp một bức ảnh trên một tờ tạp chí, chụp một tác phẩm sắp đặt (installation): một chồng vali cao ngất, cao đến sát trần nhà, cái bằng gỗ, cái bằng da, cái bằng vải nhựa, tất cả đều cũ mèm, bong tróc, chừng như chúng đã phải trải qua thời gian sử dụng khá dài, phải lăn lóc qua khá nhiều quốc gia, thành phố, huyện lỵ, thị trấn...

Đi, như một 'phẩm chất' qua hai cuốn tiểu thuyết Mỹ

(Ảnh: Kiboro).

Sẽ chẳng có ý nghĩa gì, với tôi, nếu ở dưới bức ảnh ấy không có một chú thích: Nước Mỹ (The America). Bức ảnh ấy và chú thích ấy không khỏi khiến tôi phải nhớ tới một ước nguyện (được xem là) khá kỳ quặc của nhà văn Nguyễn Tuân: Ông ước sao khi chết, da ông sẽ được người ta thuộc để làm một chiếc vali, để ông được tiếp tục dịch chuyển, tiếp tục những cuộc viễn hành khi xương đã tan thịt đã nát. Sự khởi động của một liên văn bản như vậy khiến tôi đi đến nhận xét: Sống, tức là phải đi, là phải liên tục dịch chuyển. Và tôi đã tìm thấy câu trả lời, cho cá nhân mình, khi đọc hai tác phẩm khá đặc biệt của nền văn chương Mỹ trong những năm 1950-1960: Trên đường của Jack Kerouac (Cao Nhị dịch. Nhã Nam và NXB Văn hóa Sài Gòn. 2008) và Tôi Charley, và hành trình nước Mỹ của John Steinbeck (Tuấn Việt dịch. NXB Trẻ. 2012). Khá đặc biệt, trước hết vì cả hai tác phẩm này đều khó có thể được xếp vào loại văn chương thuần túy hư cấu (fiction): Trên đường đậm chất tự truyện; còn Tôi, Charley và hành trình nước Mỹ thì rõ ràng một tác phẩm ký, nhưng cả hai đều không thiếu chất văn chương và đều đã tạo được dấu ấn của nó trong lịch sử văn học Mỹ.

Trên đường của Jack Kerouac (1922–1969) kể về cuộc phiêu lưu xuyên Mỹ của hai nhân vật Sal Paradise và Dean Moriaty – cũng chính là những kỷ niệm chu du khắp nơi của Jack Kerouac và người bạn thân của ông ở ngoài đời, Neal Cassady. Đi, không phải như những lữ hành giàu có, mà thực sự là cuộc dịch chuyển của những kẻ nghèo kiết xác, nghề nghiệp bất định, trên những chiếc xe hơi cà tàng chỉ có thể chạy được sau khi người ngồi trên xe đã phải vắt óc nghĩ ra cách kiếm từng đồng đôla để đổ xăng, đi từ bờ Đông sang bờ Tây, cuốn theo nó là hàng loạt những con người đồng dạng – các nhân vật đều có nguyên mẫu ở ngoài đời (ví dụ Carlo Marx, chính là nhà thơ Allen Ginsberg) – những kẻ dường như tồn tại ở ngoại vi dòng chảy chủ lưu của đời sống xã hội Mỹ thập niên 1950–1960. Họ đi, chỉ để mà đi, không có mục đích cụ thể, chính bằng hành vi “đi” mà họ thấy mình đang tồn tại, đang sống, đang là người tự do quyết định chính số phận cuộc đời mình, đi mà không biết đến thời điểm nào thì có thể và cần phải dừng đi. Trên các chuyến đi, đặc biệt ở chặng nghỉ ở giữa những chuyến đi, họ ngẫu hứng làm nên đủ các thứ cocktail mà tất cả những công dân chỉn chu nghiêm túc chắc chắn đều phải nhăn mặt khó chịu… Đọc Trên đường, hẳn khó ai có thể quên được đoạn văn mô tả tâm trạng của Sal Paradise ở cuối tác phẩm: “Vậy là trên nước Mỹ, khi mặt trời lặn xuống, tôi ngồi trên cảng sông cũ nát ở Tây Manhattan mà ngắm bầu trời xa, rất xa trên New Jersey, cảm nhận thấy cả miền đất nguyên sơ đang phình ra bao la đến tận bờ biển phía Tây, thấy những con đường trải dài ra mãi, thấy những con người đang mơ màng trong cái mênh mông đó”… Ở đằng sau, thậm chí ở ngay bên trong cái nhịp điệu văn chương mạnh mẽ phóng khoáng và đầy tính bột phát của Trên đường chính là một nỗi buồn sâu thẳm, nỗi buồn không phải của chỉ một, hoặc một vài cá nhân, mà là của cả một thế hệ đã mất niềm tin vào “giấc mơ Mỹ”. Nói về điều này, Gilbert Millstein trong một bài điểm sách trên tờ NewYork Times đã nhận xét: “Nếu như “Mặt trời vẫn mọc” của Hemingway ở thế kỷ XX được coi như cuốn Kinh Thánh của Thế hệ bỏ đi (Lost generation) thì “Trên đường” của Jack Kerouac cũng đóng một vai trò như vậy với thế hệ Beat… Thế hệ Beat sinh ra đã vỡ mộng. Họ coi những nguy cơ xảy ra chiến tranh, sự trì trệ của hệ thống chính trị, thái độ thù địch của cộng đồng là hiển nhiên. Sự giàu có không làm họ ấn tượng. Họ không biết mình đang tìm kiếm nơi nào để nương tựa, nhưng họ vẫn không ngừng tìm kiếm”.

Trong cuốn Tôi, Charley và hành trình nước Mỹ của John Steinbeck (1902–1968), cũng là đi, nhưng mà khác hẳn. John Steinbeck viết cuốn sách này khi đã là một văn gia lừng danh, tác giả của Thị trấn Tortilla Flat (1935), Chuột và người (1937), Phía đông vườn địa đàng (1952) và đặc biệt là Chùm nho nổi giận (1939). Ông tự nói về mình, không khỏi có chút tự hào: “Tôi, một nhà văn Mỹ chuyên viết về nước Mỹ…”. Nhưng ngay sau đó lại là một sự phản tỉnh: “Tôi chưa từng nghe giọng nói của nước Mỹ, chưa từng ngửi mùi cỏ cây và cống rãnh, thấy sông hồ đồi núi cùng những sắc màu và ánh sáng của đất nước mình. Tôi chỉ biết đến những thay đổi của nó qua sách báo. Nhưng điều tệ hại hơn là tôi không cảm được đất nước tôi trong suốt 25 năm trời. Nói tóm lại tôi đã viết những thứ mình không biết, và với một gã được coi là nhà văn như tôi thì điều đó có khác gì tội ác”. Chính bởi thế mà ở cái tuổi 58, chẳng còn trẻ tráng gì nữa, nhưng John Steinbeck vẫn quyết định đặt làm một chiếc xe bán tải (ông đặt tên cho nó là Rocinante – tên con nghẽo còm của hiệp sĩ Don Quijotte) để lên đường, đi để biết đất nước mình, với bạn đồng hành duy nhất là con chó Charley. Vậy là, một người một chó một xe, John Steinbeck đã xuất phát, từ Sag Harbor nơi ông đang sinh sống, đến Massachusetts, rồi Vermont, New Hampshire, Maine, New England, Ohio, Michigan, Illinois, Wisconsin, Minesota, Idaho, Oregon, California, Texas, New Orleans, Alabama… rồi trở về Sag Harbor. Chuyến đi kéo dài bốn tháng. Trong suốt quãng thời gian ấy, theo cách của mình, ông đã nghe, đã nhìn, đã thấy, đã trải nghiệm và chiêm nghiệm về nước Mỹ, người Mỹ, cuộc sống Mỹ, như nó đang hiện hữu. Không khó khăn gì để bất kỳ người đọc nào cũng có thể bắt gặp trong cuốn sách này những đối cực. Một mặt là những bức tranh thiên nhiên đẹp đẽ được miêu tả với bút pháp đầy tinh tế, ví như cảnh khu rừng gỗ đỏ thuộc bang Oregon, mặt khác, là những bức tranh xấu xí của một nền văn minh công nghiệp – tiêu thụ đang phát triển như vũ bão: “Các thành phố Mỹ - tất cả - đều giống như những hang chồn, bị vây chặt giữa những đám phế thải, bị bao quanh bởi những đống xe hơi rỉ sét hư hỏng, và hầu như bị ngộp trong rác rưởi”. Và: “Người Mỹ - mới tìm thấy sự thách thức và tình yêu của mình ở những con đường nghẹt thở, ở những khung trời đầy sương khói, ngột ngạt bởi những thứ axit mà nền công nghiệp thải ra, ở những tiếng rít của bánh xe và ở những ngôi nhà nằm san sát nhau… trong khi các làng mạc nhỏ thì cứ héo hắt và chết dần chết mòn”.

Đi, như một 'phẩm chất' qua hai cuốn tiểu thuyết Mỹ - 1

Ông đã chứng kiến cuộc sống giàu có, sự hào sảng và no đủ đến mức thô kệch của những triệu phú bang Texas (đây có lẽ là đoạn miêu tả sinh động nhất của cuốn sách), nhưng cũng đã ghi nhận một cách hãi hùng sự xuất hiện của các khuôn viên dành cho xe rơ-mooc ở ngoài rìa của hầu hết các thị trấn – đó là nhà ở, những căn nhà không gốc rễ dựng trên bánh xe, và ông gọi người sống trong những căn nhà đó là “những người đến từ sao Hỏa”. Cuối cuộc hành trình, tại bang New Orleans, ông đã tận mắt thấy những “bà mẹ da trắng” tụ tập hàng ngày để chế nhạo trẻ em da đen lúc các em vào trường và sau khi tan học – ông có dịp được trải nghiệm sự kinh tởm trước bộ mặt trơ trẽn của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, thứ vẫn tiềm ẩn trong lòng một nước Mỹ lúc ấy đang phất cao ngọn cờ dân quyền – bình đẳng. Có thể nói, cảm hứng phê phán chính là cảm hứng chủ đạo trong cuốn sách này: Rất nhiều nước Mỹ trong một nước Mỹ, và một căn bệnh thời đại - bệnh lãng phí. Và điều đó chỉ có thể xảy ra khi mà nhà văn, mặc cho tuổi già đang ập đến, vẫn quyết định từ bỏ nơi an toàn của mình, lên đường, chấp nhận đối mặt với thử thách, để khẳng định mình và để tìm kiếm chân lý.

Tinh thần Mỹ - tinh thần Viễn Tây, tinh thần của những người mở đường luôn khát khao điều mới lạ. Họ luôn tiến đến, rồi bỏ lại, để rồi lại tiếp tục tiến đến những chân trời mà họ chưa từng biết, không đắn đo lắm về việc cái gì, sự nguy hiểm nào đang rập rình chờ đón mình ở phía trước. Điều này tôi cảm nhận được khi đọc tiểu thuyết Trên đường của Jack Kerouac và những ghi chép trong Tôi, Charley và hành trình nước Mỹ của John Steinbeck.

Hoài Nam

Tin cùng chuyên mục

Tin mới